Pontevedra’yı canlandırmak: Revitaliza

Döngüsel Ekonomi kavramının Avrupa toplumlarında her geçen gün daha da yaygınlaştığı ve bununla birlikte organik atıkların kompostlaştırılmasının ekonomik açıdan kaynak ve malzeme döngüsü ile yakından ilişkili olduğu konusunda artan bir kabul var.

Mümkün mertebe yakmaya ve depolamaya göndermeksizin üretilen atıkların tamamının bir şekilde ekonomi içerisinde kalması, döngüsel ekonomi kavramı ile sıfır atık kavramının aynı gemide olduğunu görmemize olanak sağlıyor. Bu iki kavram da atık oluştuktan sonra icabına bakmayı değil, atık oluşturmayacak ve/veya en az atığı oluşturacak bir kültür ve üretim planlamasını işaret ediyor.

İspanya AB içerisinde kaynağında ayrı toplama performansının düşüklüğü ve atıklarının önemli bir kısmını yakması ya da depolaması nedenleriyle Döngüsel Ekonomi hedeflerinden nispeten uzak, Almanya, Hollanda gibi Avrupa ülkelerinin kaydettiği ilerlemeye henüz erişememiş bir ülke konumunda. İspanya nüfusunun %2’sinin yaşadığı Galiçya bölgesinde, 61 belediyesi ve %50’si kırsalda olmak üzere toplam yaklaşık 960 bin nüfusu olan Pontevedra eyaleti ilham veren yerel organik atık yönetimi ile bu durumun değişebileceği ihtimaline dikkat çekiyor. Yerel kompostlaştırma projesi Revitaliza[1] ile. Projenin adı adeta projenin sloganı gibi aynı zamanda.

Şekil 1: Pontevedra bölge idari haritası

Pontevedra’da atıkların sadece %9’u kaynağında ayrı toplanmış, %91’i ise 100 km’nin üzerinde bir mesafe taşınarak yakma tesisinde yakılmış (%70), veya A Coruna’da düzenli depolama alanında depolanmıştır (%21). Sürdürülebilir olmayan ve oldukça maliyetli bu merkezi atık yönetim sistemini değiştirerek, yerel, topluluk temelli ve bütüncül bir atık yönetim sistemi inşa edilmeye ihtiyaç duyuldu. Kişi başı yılda yaklaşık 348 kg üretilen atığın %53-55’i organik atık olduğu hesaba katıldığında, bu sürdürülebilir atık yönetimi projesi organik atıkları öncelikli ele alacak şekilde kurgulandı. Revitaliza aslında sadece teknik olarak bir yöntem değişikliğinden ziyade, merkezi bir yönetimden yerele geçiş açısından idari bir değişikliktir aynı zamanda. Revitalize projesinin teknik yöneticisi Carlos Perez Losada bu dönüşümü “yerel bir meselenin merkezi bir yönetimle çözülmesini beklemek hiç mantıklı değil” diyerek temellendiriyor.

Yerel bir meselenin merkezi bir yönetimle çözülmesini beklemek hiç mantıklı değil.

Carlos Perez Losada

Süreç ve yönetim

Üç farklı kategoride kompostlaştırma temeline dayanan projede;

  • Müstakil evlerde oturan ve kompost için yeterli alanı olan evlerde manuel olarak, apartman içerisindeki dairelerde komposter denilen kompost cihazlarıyla yapılan kompost bireysel kompost (COIN),
  • Adına UMC denen kompostlaştırma kutuları ile topluluğun büyüklüğüne göre bir konumda 3-10 arası kompost kutusu konumlandırmak suretiyle nüfus yoğunluğu nispeten çok olan yerlerde tercih edilen toplu kompostlama (CCC),
  • Ev tipi kompost ya da toplu kompostlama için çok yoğun nüfuslu alanlarda küçük ölçekli kompostlama tesisleri (PCC) kurulmuştur. Bu tesisler yılda 2 bin tondan fazla olmayacak şekilde ve organik atık üreticilerine 45 km’den daha yakın olmak üzere planlanmıştır.
KompostlaştırmaSayıYararlanan kişi%
COIN92.012363.52437,83
CCC2.896367.85238,28
PCC6172.40223,14
Diğer 7.2510,75
Toplam 911.029100,00
Tablo 1: Yararlanan kişi sayısı bakımından kompostlaştırma seçenekleri

Revitaliza Projesi, Pontevedra’daki 61 belediyenin 60’ında uygulanabilecek nitelikteyken ancak bölgenin 300 bin nüfusa sahip olan en büyük belediyesi diğer belediyelerle hem atık kompozisyonu hem de diğer koşullar açısından farklılıklara sahip olduğundan projeye dahil edilmemiştir. Halihazırda projeye dahil olan 44 belediyenin, teknik ve idari durumlarına göre Revitaliza Projesi ile ilişkileri üç temel seçenek üzerinden sağlanmaktadır;

Birinci seçenek: Kompostlama cihazları ve eğitimler Revitaliza tarafından sağlanmaktadır ancak bundan sonrası için sistemin yürütülmesi belediye tarafından sağlanmaktadır. Her belediye kendi bölgesel ve demografik karakteristiğine göre sistemi daha sürdürülebilir kılmak için bazı geliştirme önerileri hazırlamaktadır. Böylece farklı katmanlarda hep bir katılımcılık ve iyileştirme söz konusu olabilmektedir.

İkinci seçenek: Revitaliza, sistemin tamamen işletilmesi için gerekli meblağı öder. Belediye kompost sistemini kendisi idare etmeye hazır olana kadar veya 4 yıl boyunca teknisyenler, ekipmanlar ve eğitimler de dahil tüm maliyetler Revitaliza tarafından karşılanır. Bu seçenekle tüm restoran ve otellerin kendi kompostlama sitesine sahip olması beklenmektedir.

Üçüncü seçenek: İkinci seçenek iyi bir şekilde işletildiğinde bu seçenek de mümkün olabilecektir. Revitaliza’nın faaliyetlerinin bir belediye yönetmeliği kapsamına alınması, böylece zorunlu bir atık toplama sistemi içerecek şekilde düzenli olarak genişletilmesi. Bu nedenle, atık yönetim ücretleri artık sabitlenmeyecek, üretilen geri dönüştürülebilir veya karışık atık miktarına göre değişecektir.

Şimdiye kadar 10 belediye ikinci seçeneği tercih ederken 34 belediye de birinci seçeneğin altıdan yer alıp toplam 44 belediye tarafından yerel kompost sistemi uygulanmaktadır. Hangi seçenek tercih edilirse edilsin 39’u teknik uzmanlardan oluşan 44 kişilik ekibiyle Revitaliza tüm belediyelerin danışmanı pozisyonunda yer alıyor. Bu teknik uzmanlar veri toplama sürecinden sistem geliştirmeye, eğitim hizmetlerinden oteller ve restoranlar gibi işletmelerin sorunlarını çözmeye kadar tüm sistemi işletmektedirler.

Revitaliza projesi dengeli bir atık girişi, elverişli bir kompost yeri ve uygulama esnasında karşılaşılacak güçlükleri tespit ederek onlara müdahale etmeyi mümkün kılacak bir izleme sistemi olmak üzere temel 3 gerekliliğe dayanmaktadır. Bu gerekliliklerden doğan sorumluluklar Revitaliza ile belediye arasındaki anlaşmalarla netleştirilmektedir.

Atık yönetim maliyetleri

Yerel kompost sistemi, merkezi yakmaya dayanan sistemle kıyaslandığında daha düşük maliyetler sunmaktadır. 2017 yılında belediyeler toplama ve taşıma maliyetleri (109€) ve yakma maliyetleri (68€) de dahil olmak üzere toplam ton başına 177€ atık yönetim ücreti ödemekteydiler. Bu sistemin ilk uygulanması başlangıçta malzeme ve yatırımın yanı sıra eğitim faaliyetlerine ilişkin harcamalarla daha yüksek maliyetlere yol açsa da uzun vadede ton başına maliyeti merkezi sistemden 4 ila 5 kat daha düşük olması bekleniyor. Hem kompostlama hem de evde kompostlama için kurulum ve eğitim maliyetleri oldukça yüksektir ve ilk dönem boyunca sırasıyla ton başına 106€ ve ton başına 195€ ‘ya ulaşması beklenmektedir. Daha sonra, her iki yöntem için de maliyetler, sonraki yıllarda ton başına 40 € ‘dan daha düşük bir sabit tutara düşer.

Sonuçlar

Uygulama başladıktan üç buçuk yıl sonra iyi sonuçlar elde edilmeye başlandı. Yıllık olarak artışlarla 60 belediyenin 44’ü projenin tarafı oldular. Pontevedra eyaletinde 26 belediyede 80’in üzerinde kompost alanı kuruldu. Projede 2052 ton organik atık kompostlaştırıldı. Yakmaya ya da depolamaya gitmekten alıkonan bu organik atık miktarının üçte ikisi mutfak atıklarından oluşurken geriye kalan üçte biri bahçe atıklarından oluşuyor.

Vilaboa Belediyesi nüfusunun neredeyse tamamı ya toplu kompost alanları ile ya da bireysel kompost ile sistem içerisinde yer alan öncü örneklerden birisi. Vilaboa’da bölge sakinlerinin atık önleme ve kaynağında ayırma konusundaki farkındalıkların artması sonucu, toplam atık miktarında azalmalar kaydedilirken kaynağında ayırma ile plastik atık miktarında artışlar kaydedilmektedir. Galiçya’nın genelinde atık miktarında bir artış söz konusuyken Vilaboa’da kişi başı yıllık atık miktarının 394 kg seviyesinden 368 kg’a gerilediği gözlenmiş.

Proje ayrıca yerel istihdama fayda sağlamış aynı zamanda proje çalışanlarının önemli bir kısmı eğitim almışlardır. 2 çalışan ile 2015 yılında faaliyetler başlamışken 2019 yılına gelindiğinde 44 kişilik bir çalışan sayısına ulaşılmıştır. Bunların da önemli bir kısmı kompost uzmanı olmak için ciddi eğitimler aldıktan sonra belediyelerin bu konudaki bilgi ve birikimlerini artırmak üzere projeden ayrılarak belediyelere yerleşmektedirler. 2016’da 20, 2017 ve 2018’de 30 ve 2019’da 40 kişi bu kapsamda eğitilerek uzmanlaşmışlardır.

[1] İngilizce “revitalising” fiili ile canlandırmak ve diriltmek anlamlarında, toprağın kompostla canlandırılması, yeniden diriltilmesi kastediliyor.

Ahmet Cihat Kahraman | Nisan, 2020

Bu makale Kent Dergisi’nin 1. sayısında “İspanya’dan İlham Veren Bir Organik Atık Yönetim Projesi: Revitaliza” başlığıyla yayınlanmıştır.